ป่าชายเลนปากแม่น้ำ
ต้นไม้ในป่าชายเลน
ป่าชายเลน
ทำความรู้จักกับป่าชายเลน

ป่าชายเลนหรือที่ชาวบ้านเรียกว่าป่าโกงกางเป็นป่าที่พบเห็นบริเวณชายฝั่งทะเล ปากแม่น้ำบริเวณที่มีน้ำทะเลท่วมถึง เป็นบริเวณน้ำกร่อย ดินส่วนใหญ่เป็นดินเลน ป่าชายเลนเป็นป่าไม้ประเภทไม่ผลัดใบ จึงดูเขียวชอุ่มตลอดปี

ป่าชายเลนอยู่ที่ไหน

เราจะพบป่าชายเลนอยู่ทั่วไปตามชายฝั่งทะเลในเขตร้อนและกึ่งร้อน สำหรับในประเทศไทย ป่าชายเลนจะขึ้นอยู่ตามชายฝั่งทะเลด้านอ่าวไทย เช่น จังหวัดตราด จันทบุรี ระยอง จนถึงจังหวัดนราธิวาส และชายฝั่งทะเลอันดามัน เช่น จังหวัดระนอง พังงา ภูเก็ต สตูล ปัจจุบัน เรามีป่าชายเลนคิดเป็นพื้นที่รวมประมาณ 1 ล้านไร่

ป่าชายเลน
พื้นที่ มีป่าชายเลนขึ้นอยู่ตามจังหวัดต่างๆ ดูภาพขยาย
ศูนย์อนุรักษ์ป่าชายเลน ระนอง

ป่าชายเลนเป็นบริเวณเชื่อมต่อระหว่างระบบนิเวศทางทะเลกับระบบนิเวศบนบก ซึ่งเป็นระบบนิเวศที่มีลักษณะเฉพาะ เป็นที่รวมของสิ่งมีชีวิตนานาชนิด ทั้งพืช สัตว์ ขนาดใหญ่และขนาดเล็ก อาศัยอยู่มากมาย ป่าชายเลนจึงมีความสำคัญอย่างมากต่อสิ่งมีชีวิต

ป่าชายเลน
ป่าชายเลนเชื่อมต่อระหว่างระบบนิเวศทางทะเลกับระบบนิเวศบนบก
ปูก้ามดาบ
ปูแสม
ปลาตีน
หอย
ป่าชายเลนเกิดขึ้นได้อย่างไร
ดินในป่าชายเลนเกิดจากตะกอนที่ทับถมกันเป็นเวลานาน

ดินในป่าชายเลนเกิดจากตะกอนที่ถูกพัดพามากับกระแสน้ำจากทะเลและบนบก เกิดการตกตะกอนเป็นดินเลนทับถมกันทำให้แผ่นดินริมทะเลขยายเพิ่มขึ้น ตั้งแต่อดีตถึงปัจจุบัน มีพืชที่ทนต่อความเค็มของน้ำทะเลอยู่หลายชนิด

พืชในป่าชายเลน

พืชที่พบในป่าชายเลนมีทั้งไม้ขนาดใหญ่ ขนาดเล็ก และไม้พื้นล่าง ไม้ที่พบส่วนใหญ่ ได้แก่ ไม้โกงกางใบใหญ่ (Rhizophora mucronata) ไม้ลำแพนทะเล (Sonneratia griffithii) ไม้โปรงขาว (Ceriops decandra) ไม้ถั่วขาว (Bruguiera cylindrica)
ไม้ฝาดดอกขาว (Lumnitzera racemosa) ไม้หงอนไก่ทะเล (Heritiera littoralis) ไม้ลำพู (Sonneratia Caseolaris)
ไม้แสมดำ (Avicennia officinalis) ไม้ตะบูนขาว (Xylocarpus granatum) ไม้ตาตุ่มทะเล (Excoecaria agallocha)


กดที่รูปเพื่อดูภาพใหญ่
พืชขนาดเล็กที่พบในป่าชายเลน

ไม้ขนาดเล็กได้แก่ เป้ง (Phoenix paludosa) จาก (Nypa fruticans) ไม้พื้นล่าง ได้แก่ หวายลิง (Flagellaria indica)    เถาถอบแถบ (Derristrifoliata) ไม้ยืนต้นเหล่านี้อาจจะพบพืชอิงอาศัยเกาะอยู่ตามกิ่งก้าน และพบสาหร่ายหลายชนิดที่บริเวณราก



เถาถอบแถบ                                                                 เถาถอบแถบน้ำ
ต้นโกงกางใบเล็ก
รากหายใจ
รากหายใจ
รากหายใจ
ความแตกต่างของพืชในป่าบกและป่าชายเลน

พันธุ์ไม้ในป่าชายเลนมีลักษณะแตกต่างจากพืชในป่าบก มีการปรับตัวโดยการพัฒนาระบบราก ลำต้น ใบ ดอก และผล   ให้เหมาะสมกับสภาพพื้นที่ที่ขึ้นอยู่ พันธุ์ไม้ส่วนใหญ่ในป่าชายเลนจะมีระบบรากพิเศษที่เรียกว่า รากหายใจ เช่น รากแสม
รากถั่ว รากลำพู รากตะบูนดำ และรากค้ำจุน เช่น รากของต้นโกงกาง รากเหล่านี้ยังช่วยในการลดความแรงของกระแสน้ำ ทำให้เกิดการทับถมของตะกอนดิน ช่วยกรองความสกปรกพวกสารพิษ และสิ่งปฏิกูลจากบนบกไม่ให้ถูกพัดพาลงสู่ทะเลโดยตรง

รากโกงกาง
รากค้ำจุน
รากหายใจ

ต้นโกงกางจะมีระบบรากค้ำจุน ทำหน้าที่ค้ำจุนลำต้นให้ขึ้นอยู่ได้บนดินเลน รากต้นโกงกางที่ยังเจริญและลงไปไม่ถึงพื้นดินชั้นล่างจะทำหน้าที่เป็นรากหายใจ และดูดซับออกซิเจนจากบรรยากาศโดยตรง

ต่อมขับเกลือ

ถ้าเราสังเกตที่ใบของพืชในป่าชายเลนจะพบว่าใบมีลักษณะอวบน้ำ ทั้งนี้ก็เพื่อเก็บรักษาปริมาณน้ำไว้ผิวใบหนาเป็นมัน
เพื่อป้องกันการระเหยของน้ำออกจากใบได้อีกส่วนหนึ่ง ลักษณะโครงสร้างภายในใบแสมและใบเล็บมือนางจะมีต่อมขับเกลือ
ทำหน้าที่ขับเกลือออกจากใบ

พืชในป่าชายเลนมีลักษณะใบอวบน้ำ
ลักษณะผลของพืชในป่าชายเลน

ผลของพืชในป่าชายเลนมีหลายลักษณะ เช่น ไม้ถั่ว ต้นโกงกางใบใหญ่ จะออกและเจริญเป็นต้นอ่อนที่มีลักษณะเป็นฝัก    เมื่อฝักแก่จะหล่นลงปักในดินเลนเพื่อเจริญเติบโตต่อไป ผลของต้นแสมทะเลมีลักษณะแบน น้ำหนักเบา จึงสามารถกระจายพันธุ์ไปกับกระแสน้ำได้

กดที่รูปเพื่อดูภาพใหญ่
ความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิตในป่าชายเลน
ใบไม้ที่ร่วงทับถมในป่าชายเลน

ป่าชายเลนเป็นแหล่งอาหารที่อุดมสมบูรณ์ เศษใบไม้จากป่าชายเลนจะสลายตัวให้แร่ธาตุที่สำคัญต่อสิ่งมีชีวิตในป่าชายเลนอันเป็นจุดเริ่มต้น ของโซ่อาหารจากชายฝั่งไปสู่ท้องทะเล

สัตว์น้ำในป่าชายเลน
สัตว์น้ำวัยอ่อนในป่าชายเลน
ใบไม้และกิ่งไม้ร่วงที่ถูกย่อยสลาย

สิ่งมีชีวิตในป่าชายเลนมีความสัมพันธ์ซึ่งกันและกันในแง่ของอาหารโดยการถ่ายทอดพลังงานไปตามสายใยอาหาร พืชใน
ป่าชายเลนรวมทั้งสาหร่ายและแพลงตอนพืชเป็นกลุ่มผู้ผลิตแหล่งใหญ่ ใบไม้ กิ่งไม้ที่ร่วงหล่นจะทับถมและถูกย่อยสลายโดยจุลินทรีย์ที่อยู่ในน้ำและในดิน สารดังกล่าว เป็นธาตุอาหารของแพลงตอนพืช แพลงตอนสัตว์ สัตว์น้ำวัยอ่อน และสัตว์น้ำขนาดเล็กจำนวนมากที่อาศัยอยู่ในป่าชายเลนทำให้สัตว์เหล่านั้นเจริญเติบโตต่อไป

ป่าชายเลนเป็นแหล่งหากินของสัตว์น้ำ
สัตว์น้ำวัยอ่อน
แหล่งหากินของสัตว์น้ำ
แหล่งอนุบาลและแหล่งอาหารของสัตว์น้ำ

เมื่อสิ่งมีชีวิตเล็กๆ เหล่านี้เจริญขึ้นก็เป็นอาหารของสัตว์น้ำขนาดใหญ่ และของมนุษย์ต่อไป ป่าชายเลนจึงอุดมสมบูรณ์
ไปด้วยสัตว์น้ำนานาชนิด เราจะพบตัวแทนของสัตว์หลายประเภท เช่น กุ้ง หอย ปู ปลา บางชนิดอาจจะอาศัยอยู่เฉพาะในบางช่วงของวงจรชีวิตเท่านั้น แต่บางชนิดอาศัยอยู่ตลอดชีวิต

ปลาตีนหรือปลาจุมพรวด
ปลาตีน
ปลาตีน

ปลาตีน หรือปลาจุมพรวด เป็นสัตว์ที่มีรูปร่างแปลกตาและพบได้ทั่วไปตามป่าชายเลน ปลาตีนจะสร้างรูเพื่ออยู่อาศัยใน
ดินเลน ครีบที่มีขนาดใหญ่ข้างลำตัวนั้นมีไว้สำหรับพยุงตัวในเวลาที่ขึ้นมาหากินตามพื้นดินเลนชายฝั่ง

แม่หอบ
แม่หอบ
โพรงแม่หอบ
แม่หอบโตเต็มวัย
แม่หอบ

นอกจากนี้ยังมีแม่หอบ ซึ่งเป็นสัตว์ที่มีบทบาทสำคัญและน่าสนใจเป็นพิเศษในระบบนิเวศป่าชายเลน แม่หอบก็เป็นสัตว์น้ำทะเลชนิดหนึ่งมีลักษณะคล้ายกุ้งกับกั้ง ลำตัวยาวประมาณ 25 เซนติเมตร ลำตัวมีสีแดงปนน้ำตาลเล็กน้อย อาศัยอยู่ในบริเวณป่าชายเลนชายฝั่งทะเลอันดามันทั่วไป โดยเฉพาะบริเวณใกล้กับที่ดอน แม่หอบกินดินเลนเป็นอาหาร หลังจากที่มันถ่ายมูลออกมาเป็นดินเลนมีลักษณะละเอียด มันก็ขนดินเลนขึ้นสู่บริเวณผิวดิน แล้วก็ทับถมกันจนมูลดินมีขนาดใหญ่ บางแห่งสูงถึง 1 เมตร ขึ้นอยู่กับระดับน้ำทะเล พื้นที่มูลดินขนาดใหญ่จะมีพืชที่ขึ้นได้ดีบริเวณที่ดินเลนแข็ง โดยเฉพาะพวก เฟริ์น ชนิดต่างๆ และเป็นที่อาศัยของปูแสม

ปูแสม
ปูแสม
ปูแสม
ปูแสม

บริเวณมูลดินที่แม่หอบสร้างขึ้นมานั้น ต่อมาก็จะมีพืชบางอย่างขึ้นเจริญงอกงามได้ดี ระบบรากของพืชเหล่านั้นจะ
เจริญชอยใชลงไปในกองมูลดิน มีส่วนทำให้กองมูลดินมีรูพรุนมีช่องว่างอากาศจากภายนอกด้านบนก็สามารถผ่านรูพรุนเหล่านี้ลงไปในกองมูลดิน ทำให้รากไม้ได้ใช้แก๊สออกซิเจนในการหายใจได้ และต่อมาก็มีสัตว์เล็ก ๆ และพวกปูแสมก็ได้มาอาศัยอยู่ในบริเวณกองมูลดินที่แม่หอบสร้างขึ้นนี้ นับได้ว่าแม่หอบมีส่วนช่วยในการทำให้อากาศหมุนเวียนในกองมูลดินได้เช่นกัน

ป่าชายเลนแหล่งอาศัยของสัตว์นานาชนิด

        นอกจากสัตว์น้ำแล้ว ป่าชายเลนยังเป็นแหล่งอาหารของสัตว์อีกหลายชนิด เช่น ลิงแสม กระรอก ตะกวด และสัตว์เลื้อยคลานอื่นๆ

ลิงแสม
ตะกวด
งู
นกในป่าชายเลน

นกชนิดต่างๆ ที่เข้ามาหากินในบริเวณป่าชายเลนมีหลายชนิด เช่น นกกระเต็น นกยาง นกแขวก นกกระเด้าดิน
นกกระเด้าลม เหยี่ยว

นกยางโทน
นก
นกยางโทน
นกกระเต็น
นกกระสานวล
นกกระเต็น
คลังยาจากป่าชายเลน

ป่าชายเลนเปรียบเสมือนคลังยาธรรมชาติพันธุ์ไม้หลายชนิดในป่าชายเลนมีสรรพคุณทางยา และเป็นที่รู้จักกันดี   ของประชาชนที่มีถิ่นฐานอยู่ใกล้ป่าชายเลน เช่น เหงือกปลาหมอ โปรงแดง เป็นต้น


กดที่รูปเพื่อดูภาพใหญ่
ประโยชน์จากไม้ป่าชายเลน

มนุษย์ได้ใช้ประโยชน์จากป่าชายเลนในด้านต่างๆ อย่างมากมาย ไม้จากป่าชายเลนถูกนำมาใช้ประโยชน์ในรูปแบบต่างๆ ได้แก่ นำมาเผาเป็นถ่าน ทำไม้ฟืน เสาเข็ม ไม้ใช้สอยในชุมชน ทำเครื่องมือในการประมงตลอดจนก่อสร้างบ้านเรือน ใบจาก
นำมาใช้มุงหลังคาบริเวณแนวชายฝั่งที่มีป่าชายเลนใช้เป็นที่เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำได้หลายชนิด

การเผาถ่าน
ถ่านไม้โกงกาง
ไม้จากป่าชายเลนใช้ทำเสาเข็ม
ต้นจาก
การดำรงชีวิตของพืชและสัตว์ในป่าชายเลน

สิ่งแวดล้อมที่มีบทบาทสำคัญต่อการดำรงชีวิตของพืชและสัตว์ในป่าชายเลน ได้แก่ สภาพภูมิประเทศ ภูมิอากาศ การขึ้นลงของน้ำทะเล สมบัติของดิน แสง อุณหภูมิ ปริมาณน้ำฝน ปริมาณแร่ธาตุ ล้วนแต่มีอิทธิพลต่อชนิดและการกระจายการเจริญเติบโตของสิ่งมีชีวิตหลากหลายชนิดที่อาศัยอยู่ในบริเวณป่าชายเลน

สภาพแวดล้อมของป่าชายเลน
ต้นฝาดดอกขาว
ปูก้ามดาบ
ปลิงทะเล

พรรณไม้ในป่าชายเลนส่วนใหญ่ต้องการแสงแดดมาก ในการเจริญเติบโตและขยายพันธุ์ออกดอกออกผล จะเห็นได้จากเรือนยอดของพืช ป่าชายเลนที่ขึ้นอยู่ในระดับเดียวกัน


กดที่รูปเพื่อดูภาพใหญ่
น้ำทะเลกับป่าชายเลน
น้ำทะเลมีผลต่อรากของพืชในป่าชายเลน
ระบบรากค้ำจุนสูงหรือต่ำขึ้นอยู่กับระดับน้ำขึ้นน้ำลง
อิทธิพลของน้ำทะเลที่มีต่อป่าชายเลน

การขึ้นลงของน้ำทะเลจะส่งผลต่อลักษณะโครงสร้างป่าชายเลน เช่น ถ้าบริเวณใดมีความแตกต่างของระดับน้ำขณะน้ำขึ้นและน้ำลงมาก เราจะพบว่าพืชที่อยู่ในบริเวณนั้นจะมีระบบรากค้ำจุนสูงจากระดับผิวดินมาก

อิทธิพลของกระแสลมและคลื่นที่มีต่อป่าชายเลน

กระแสลมและคลื่นมีผลโดยตรงต่อลักษณะโครงสร้างป่าชายเลน คลื่น ทำให้เกิดการพังทลายของชายฝั่ง นำแร่ธาตุ
สู่ท้องทะเล

ป่าชายเลนถือว่าเป็นองค์ประกอบสำคัญของทรัพยากรชายฝั่ง ในเรื่องของการประมง การป่าไม้ นิเวศวิทยา การช่วยป้องกันอากาศเป็นพิษ การรักษาคุณภาพของน้ำ ใบไม้ในป่าชายเลนต้องมีการสังเคราะห์ด้วยแสง รากไม้ในป่าชายเลนจะยึดดินและประสานกันแน่นมาก ช่วยป้องกันดิน ไม่ให้ถูกชะล้างเกิดการพังทลาย ถ้าไม่มีรากโกงกาง หรือไม่มีรากไม้อื่นคอยยึดเกาะ ดินจะถูกพัดพาไปตามกระแสน้ำ กระแสลม ป่าชายเลนจึงเป็นป้อมปราการที่สำคัญอย่างมากในการอนุรักษ์หรือป้องกันการพังทลายของชายฝั่ง


กดที่รูปเพื่อดูภาพใหญ่
ที่อยู่อาศัยในป่าชายเลน
การตัดถนนผ่านป่าชายเลน
การเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ
นากุ้งในป่าชายเลน
วิกฤติป่าชายเลน

ปัจจุบันเกิดปัญหาวิกฤติกับพื้นที่ที่เป็นป่าชายเลนเกือบทั่วโลก ในประเทศไทยป่าชายเลนถูกบุกรุกและเปลี่ยนสภาพไปใช้ประโยชน์อย่างอื่นมากขึ้น เช่น การสร้างที่อยู่อาศัย การตัดถนนการเปลี่ยนแปลงพื้นที่ป่าไปเป็นพื้นที่เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ  เช่น  การทำนากุ้งซึ่งเห็นได้ทั่วไป

จากการสำรวจพื้นที่ป่าชายเลนในปี พ.ศ.2504 พบว่ามีพื้นที่ 3,679 ตารางกิโลเมตร ปี พ.ศ.2539 พื้นที่ป่าชายเลนลดลงเหลือ 1,676 ตารางกิโลเมตร และในปี 2549 มีป่าชายเลนเพิ่มขึ้นเป็น 2,785 ตารางกิโลเมตร


กดที่รูปเพื่อดูภาพใหญ่

ตารางการเปลี่ยนแปลงพื้นที่ป่าชายเลน ระหว่างปี 2504-2536

ป่าชายเลนถูกบุกรุกจากการสร้างที่อยู่อาศัย
ป่าชายเลนเสื่อมโทรม
ป่าชายเลนถูกทำลาย

หากพื้นที่ป่าชายเลนถูกเปลี่ยนแปลงจะทำให้เกิดผลกระทบต่อความสัมพันธ์ของระบบนิเวศป่าชายเลนทั้งระบบ ทั้งทางด้านชีวภาพ กายภาพ ในที่สุดเมื่อพื้นที่ป่าชายเลนที่เคยอุดมสมบูรณ์ถูกทำลายลงอย่างมหาศาลจะทำให้ระบบนิเวศเสื่อมโทรมอย่างมาก พื้นที่ป่าอาจจะหมดไปอย่างรวดเร็วในอนาคต

วิธีการอนุรักษ์ป่าชายเลน

การอนุรักษ์พื้นที่ป่าชายเลนต้องมีการจัดการที่ดีและถูกต้อง ทุกคนควรมีส่วนร่วมทั้งการใช้ประโยชน์และการอนุรักษ์ ฟื้นฟูสภาพแวดล้อมป่าชายเลนไว้ให้ดำรงอยู่อย่างยั่งยืน เช่น การกำหนดพื้นที่ไว้เพื่อเป็นอนุรักษ์สำหรับอนุบาลสัตว์น้ำวัยอ่อนและเป็นแหล่งศึกษาและวิจัย การใช้ทรัพยากรจากป่าชายเลนอย่างรู้คุณค่าถูกต้องตามหลักวิชาการ การจัดพื้นที่ที่เหมาะสมในการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ การปลูกป่าชายเลนเพื่อเพิ่มพื้นที่ป่า การไม่ทิ้งน้ำเสีย ขยะสิ่งปฏิกูลต่างๆ ลงในแหล่งน้ำ เป็นต้น

การปลูกป่าชายเลน
คุณค่าของป่าชายเลน

ป่าชายเลนเป็นแหล่งทรัพยากรธรรมชาติที่มีคุณค่ามหาศาลต่อมวลมนุษย์ และต่อสิ่งมีชีวิตอื่นๆ มากมายที่อาศัยความอุดมสมบูรณ์ของป่าชายเลนเป็นแหล่งที่อยู่ แหล่งอาหาร แหล่งหลบภัย แหล่งอนุบาลสัตว์น้ำวัยอ่อน ซึ่งจะก่อให้เกิดผลผลิตมหาศาลเลี้ยงประชากรของประเทศและของโลก

ป่าชายเลน
แหล่งอาหารและที่อยู่อาศัยของสัตว์น้ำ
ปลาในป่าชายเลน
แหล่งอนุบาลสัตว์น้ำ
มรดกป่าชายเลน

การช่วยกันให้ความรู้แก่เยาวชนและประชาชนทั่วไปเพื่อช่วยกันฟื้นฟู และอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติป่าชายเลน
อย่างจริงจัง จะช่วยให้เรามีป่าชายเลนเป็นมรดกของชาติและของโลกสืบไป

การปลูกป่าชายเลน
การเพาะเลี้ยงหอยปากคลองประมง